Shtimi i diturisë deri në çastet e agonisë!

Çastet e agonisë së njeriut askush nuk mund t’i përshkruajë realisht, apo të arrijë t’i përcjellë siç duhet, por të gjithë e dinë se ato janë çaste të frikshme, momente që ta largojnë mendjen. Ato janë çastet e shpërnguljes dhe të zhvendosjes nga dynjaja në Akhiret (botën Tjetër), nga jeta drejt vdekjes. A ka në dynja çaste më tmerruese se ato?! A ka në dynja moment më të vështirë dhe më preokupues nga ky?! Kurrsesi jo nuk ka!

Si shpjegohet atëherë që disa njerëz, në këto momente, në këto çaste, përkujtojnë diturinë, shkruajnë dobi dhe tregojnë interes për dijen sikur të ishin në momentet e tyre më të mira, më aktivë dhe më të shëndetshëm se kurrë?! Po, kjo është ajo që ka shkruajtur historia dhe na kanë përshkruar librat me transmetime të sakta, që të mbeten përvojë, mësim i gjallë, këshillë për brezat pasardhës dhe nxitje për kërkuesit e diturisë. Sekreti i fuqisë së tyre për këtë gjë ishin ambicjet e larta dhe vullneti i hekurt.

Dhe kjo është vërtetim i fjalës së Profetit – lavdërimi dhe paqja e Allahut qofshin mbi të – që thotë: “Dy të uritur nuk ngopen kurrë: i eturi për dituri dhe i eturi për dynjanë”[1]

Kur u pyet imam Ahmedi: Deri kur do ta kërkosh diturinë? – tha: Me penën në dorë deri në varr!”

Dhe tani po të rendis tregimet e tyre në këtë mejdan:

  • Historia e gjykatësit Ebu Jusuf[2]

El Kurashij përmend në librin “El xheuahir el mudijjeh”[3], dhe El Meula Tekijjuddin et Temimij në “Et tabekatus senijjeh”[4] në jetëshkrimin e Ibrahim ibnul Xherrah et Temimij (rob i liruar prej tyre), nxënësi i Ebu Jusufit dhe një tjetër që transmeton prej tij, tha: “Shkova ta vizitoja atë (Ebu Jusufin) dhe e gjeta pa ndjenja (në çastet e vdekjes). Kur u përmend më tha: O Ibrahim! Cila është më e mira në hedhjen e gurëve (në haxh), që t’i hedhë njeriu duke qenë në këmbë, apo hipur (mbi kafshë)?

I thashë: Hipur. – Më tha: Gabove!

I thashë: Duke ecur atëherë. – Më tha: Gabove!

I thashë: Thuaj fjalën tënde në këtë çështje – Allahu qoftë i kënaqur prej teje!

Tha: Sa u takon vendeve ku qëndrohet për të bërë dua është më mirë që t’i hedhë gurët duke qenë në këmbë, ndërsa tek vendet ku nuk qëndrohet për të bërë dua më e mira është që t’i gjuajë gurët duke qenë i hipur (mbi kafshë).[5] – Pastaj u ngrita prej tij dhe pa arritur te dera e shtëpisë së tij dëgjova britmën e vajtimit për të, vdiq Allahu e mëshiroftë!”

  • Ngarja e Ebu Zuar’ah er Razit (v. 266)

Ibn Ebi Hatim ka thënë në “Parathënia e kritikës dhe lavdërimit” (Tekdimetul xherhi uet ta’dil) : “Kam dëgjuar babanë tim të thotë: ‘Ebu Zur’ah vdiq nga murtaja, nga barku, me djersë në ballë gjatë agonisë.[6] I thashë Muhammed ibn Muslim (ibn Uaras) : Çfarë mban mend në përkujtimin e atij që po vdes me fjalën: ‘La ilahe il-lall llah’? – Muhammed bin Meslemeh tha: Përcillet nga Muadh ibn Xhebeli…. dhe përpara se ta plotësonte (fjalën e tij) Ebu Zur’ah ngriti kokën duke qenë në agoni dhe tha: Transmeton Abdulhamid ibn Xha’fer, nga Salih ibn ebi Arib, nga Kethir ibn Murrah, nga Muadh ibn Xhebeli i cili transmeton se Profeti – lavdërimi dhe paqja e Allahut qofshin mbi të – ka thënë: “Kush i ka fjalët e tij të fundit: ‘La ilahe il lall llah’ do të hyjë në Xhennet”.  Pastaj u dëgjuan të qarat për vdekjen e tij![7]

  • Historia e Ebu Hatim er Razit (v. 277)

Tregon djali i tij Abdurrahmani në “Parathënia e kritikës dhe lavdërimit”:  “Isha pranë babait tim në çastet e tij të fundit, por nuk e kuptova këtë veçse më vonë. Dhe e pyeta për Ukbeh ibn Abdulghafir i cili transmeton nga Profeti – lavdërimi dhe paqja e Allahut qofshin mbi të. A është sahabi ai? Dhe ai ma bëri me kokë në shenjë mohimi. Nuk u binda me kaq dhe i thashë: A më kuptove? A është sahabij? – Tha: Ai është tabiin.

Pastaj vazhdon djali i tij, Ibn ebi Hatim të thotë: Puna e tij më e mirë ishte njohuria rreth hadithit, dhe përcjellësve të tij. Gjatë jetës njerëzit përfitonin prej tij këto dituri, kështu Allahu i Lartësuar deshi të shfaqte në çastin e vdekjes gjendjen në të cilën ai kishte jetuar!”[8]

  • Historia e Ibn Xherir et Taberiut (v. 310)

Ka thënë Muafa en Nehrauanij në “El xhelisus salih”[9] : “Më kanë treguar disa nga banorët e Eufratit se një burrë prej tyre apo nga një zonë tjetër kishte qenë prezent kur vdiq Ebu Xha’fer et Taberiu – Allahu e mëshiroftë. Ai vdiq pak çaste pas kësaj historie. Atij iu përmend një lutje nga Xhafer ibn Muhammedi dhe ai kërkoi t’i sillnin një penë dhe një letër dhe e shkruajti atë. I thanë: Je në këtë gjendje dhe shkruan?! – Tha: Njeriu duhet të mos e lerë përfitimin e diturisë derisa të vdesë.”

  • Historia e Ibn Sa’dunit (v. 352)

Gjykatësi Ijad përmend në “Tertibul medarik”[10] në jetëshkrimin e Ebu Bekr Muhammed ibn Uesim ibn Sa’dun et Tajtalij se ai ishte kokë në të gjitha fushat e dijes, i përparuar në to. Thotë: “Kur ishte duke dhënë shpirt hyri tek ai një prej shokëve të tij dhe e thërriti, por ai nuk iu përgjigj. Atëherë një tjetër recitoi ajetin: “Dhe u pengua mes tyre dhe asaj që ata dëshironin” (Sebe: 54) (Sh.p.: Si përgjigje ndaj atij që e thërriti, për t’i treguar se ky nuk të përgjigjet dot).

Atëherë Ebu Bekri (që po jepte shpirt) tha: Ky ajet ka zbritur për pabesimtarët, dhe në të thotë: “Ata ishin në një dyshim të madh”[11]

  • Historia e Meserrah el Hadramij (v. 373)

E përmend po ashtu Ijadi në “El medarik”[12] në jetëshkrimin e Meserrah ibn Muslim el Hadramij (v. 373) i cili ishte prej dijetarëve dhe asketëve të plotë. Kur po jepte shpirt filloi të lexonte Kuran dhe arriti tek sureja “Ta Ha” tek fjala e të Lartësuarit: “Dhe shpejtova për tek Ti o Zoti im që të kënaqesh” (Ta Ha: 84), atëherë i doli i shpirti!

  • Historia e Bejrunit astronomit (v. 440)

Përmend Jakuti në “Irshadul erib”[13] në jetëshkrimin e Ebu Rajhan Muhammed ibn Ahmed el Khauarizmi. Aty ai tregon për përpjekjet e tij të mëdha për shtimin e diturive dhe shkrimin e librave, pastaj përmend një ngjarje për të, që e përcjell dijetari i fikhut el Uelualixhij, i cili thotë: “Hyra tek Ebu Rajhani (Bejruni) në momentet e tij të fundit në këtë botë, shpirti i tij jepte dhe merrte, i ngushtohej kraharori. Duke hequr në atë gjendje më tha: ‘Si më the atë ditë për llogaritjen e trashëgimisë së gjysheve nga ana e mamasë?’ – I thashë, nga keqardhja për të: Në këtë gjendje (interesohesh për këtë punë)?! – Tha: O ti! A nuk është më mirë t’i jap lamtumirën kësaj bote duke qenë i dijshëm rreth kësaj çështjeje se sa të largohem prej dynjasë duke qenë injorant rreth saj?!’ – Kështu unë ia përsërita këtë çështje dhe ai e mësoi…! Pastaj dola prej tij. Rrugës kur po dilja dëgjova të qarat për të.”

  • Historia e Ibn Ruzbeh (v. 633)

Tek jetëshkrimi i Ahmed ibn Abdullah ibn Mu’tij el Xhezairij (v.666) në “Dhejlut tekjijd”[14] e Fasit, tregohet se ai e ka dëgjuar “Të saktin e Bukhariut” prej Alij ibn ebi Bekr ibn Ruzbeh, në 14 tubime! Ditën që e përfunduan ai iu drejtua të pranishmëve: Përpiquni ta mbaroni këtë libër sepse – pasha Allahun – nuk ka mbetur kush tjetër veç jush që e dëgjon atë prej meje. Dhe atë natë vdiq!

  • Historia e Ibn Malikut autori i “Elfijes”[15] (v.672)

Në librin “El felaketu uel meflukun” të ed Delexhij te jetëshkrimi i Imam Ebu Abdullah Xhemaluddin Muhammed ibn Abdullah ibn Malik gramaticienit, dijetarit erudit[16] thotë për të: “Ishte njeri që merrej shumë me diturinë me mësim dhe mësim-dhënie, aq sa edhe ditën në të cilën vdiq mësoi 5 dëshmi”[17].

  • Historia e Safijj el Hindit (v. 715)

Imam Dhehebiu (Allahu i Lartësuar e mëshiroftë) përmend në “Mu’xhemu shujukhih”[18] (Libri i dijetarëve prej të cilëve ka marrë mësim), në jetëshkrimin e tij (Safijj el Hindit – Allahu e mëshiroftë) se ka transmetuar prej tij dy hadithe dhe thotë: “Këta dy hadithe nuk gjenden tek unë. Unë ia lexova ato atij kur i ishte rënduar frymëmarrja në kraharor. Dhe atë ditë vdiq, Allahu na faltë neve dhe atë. Amin!”

  • Historia e Haxh-xharit (v.730)

Ky është njeriu i habitshëm jetëgjatë, Shihabud-din Ebul Abbas Ahmed ibn Ebi Talib el Haxh-xhar, dijetari i madh i hadithit.[19] Vdekur më 730 pas hixhretit. El Fasij tregon se studentët kishin lexuar para tij ditën në të cilën vdiq, në moshën 110 vjeçare afërsisht!!

Them: Prandaj merr mësim nga këto ambicie të larta, dhe qaj për mangësinë tënde dhe ambicien tënde të ulët! Dhe përpiqu të arrish atë që të ka ikur me punë serioze dhe vazhdimësi në mësim dhe shfletim. Sepse ai që vazhdon ecjen do të arrijë dhe ‘në mëngjes njerëzit lavdërojnë ecjen e natës’.[20]

Dhe i ngjashëm me këtë është zelli i madh i disa dijetarëve, të cilët me gjithë studimin e pandërprerë që në fillimet e tyre e deri sa arritën majat e diturisë, e shtuan prej saj sa mundën, e me gjithë kalimin e moshës dhe afrimin e vdekjes, përsëri gjenin në vetvete dëshirë të madhe për shtimin e dijes dhe etje të papërshkrueshme për të, më shumë se sa ndjen djaloshi i ri i mbushur me fuqi dhe gjallëri!!

  • Historia e Ibn Akil el Hanbelij (v.513)[21]

Në jetëshkrimin e Ebul Uefa ibn Akil el Hanbelij – Allahu e mëshiroftë – përcillet se ai ka thënë: “Unë gjej në veten time dëshirë për dituri edhe pse jam në moshën tetëdhjetë vjeçare, më shumë se sa gjeja kur isha njëzet vjeç!”[22]

  • Historia e Ibnul Xheuzit (v. 597)

Ja ku është dijetari i madh, i specializuar në shumë fusha të diturive islame, autori i shumë librave, Ebul Feraxh ibnul Xheuzij, në fund të jetës së tij, në moshën tetëdhjetë vjeçare, e gjejmë duke lexuar Kuran (ulur në pozicionin e nxënësit) së bashku me djalin e vet, me dhjetë ‘kiraetet’[23] përpara Ibnul Bakil-lanit![24]
Thotë Imam Dhehebiu – duke komentuar: “Shiko çfarë ambicie e lartë!”

  • Historia e Murteda ez Zebidij (v. 1205)

Dijetari i madh (el al-lameh) AbdulHajj el Kettanij thotë në “Fehrasul feharis uel ethbat”[25], tek jetëshkrimi i dijetarit të madh të gjuhës arabe, hadithologut Muhammed Murteda ez Zebidij: “Edhe pse dijetarët nga të cilët kishte mësuar ishin të shumtë, me një numër të pazakontë që ua tejkalonte edhe atyre të kolegëve të tij bashkëkohës dhe mësuesve të tij, përsëri ai nuk mjaftohej me aq sa kishte prej diturisë, por ishte hulumtues i vazhdueshëm dhe studiues pandashëm. U shkruante dijetarëve të gjithë botës. Aq sa kam parë me shkrimin e tij në bllokun e shënimeve të Abduselam en Nasirit një kërkesë drejtuar të gjithë dijetarëve që do t’i takonte ky Abduselami i përmendur. Teksti i saj ishte ky: ‘Kërkesë për të transmetuar prej secilit dijetar që ai do të takojë.’ Datonte në vitin 1197.

Thotë El Kettanij: “Ambicje e habitshme, përkujdes dhe interesim i rrallë nga ky hafidh i madh. Këtu del në pah mosngopja e tij dhe etja e  tij e madhe për dituri. Pasi e shkroi atë kërkesë ai jetoi edhe tetë vite të tjera. Kjo është e ngjashme me atë që gjeta me shkrimin që mban emrin e  Hafidh Ibnul Ebbar (v.658) në një kërkesë që datonte një vit nga vdekja e tij!
‘Dy të etur nuk ngopen kurrë, ai që kërkon diturinë dhe ai që kërkon dynjanë.’”

Them: Nëse Dhehebiu dhe Kettanij e konsiderojnë etje të pashueshme dhe kujdes të jashtëzakonshëm ndaj diturisë dhe ambicie të lartë këtë që rrëfejnë për këta dijetarë, s’ka dyshim se kërkimi i diturisë dhe kujdesi i madh ndaj saj, dhe përkujtimi i saj deri në çastet e fundit të jetës është treguesi më i qartë për këtë. Allah Allah çfarë ambiciesh dhe çfarë vullneti!!

“Nxitësi për dituri”

Përktheu Emin Bilali

 

[1] Ky hadith ka ardhur nga një grup sahabësh – Allahu qoftë i kënaqur prej tyre – dhe ata janë: Enesi, Ibn Abbasi ‘merfuan’ (si hadith profetik) dhe ‘meukufen’ (si fjalë e sahabit), nga Ibn Mes’udi, Aishja, Ebu Seid el Khudrij dhe nga Ibn Umeri. Ka ardhur gjithashtu edhe si mursel nga Hasen el Basrij dhe si fjalë e Ka’b el Ahbarit. Për hadithin që transmetohet nga Enesi, imam Hakimi thotë: “Ky hadith është i saktë sipas kushteve të ty shejkhave (Bukhariut dhe Muslimit), por ata nuk e kanë shënuar atë (në “Dy të saktët” e tyre). Dhe unë nuk i kam gjetur atij ndonjë të metë.” Edhe Dhehebiu e ka miratuar atë… (Sh.p.: Kjo është fjala e autorit për këtë hadith përmbledhtas).

[2] Sh.p.: Një nga nxënësit më të spikatur e më me dije të Imam Ebu Hanifes, Allahu i mëshiroftë.

[3] 76/1

[4] 190/191/1. Veçse aty nuk gjendet përgjigja e tij e dytë: “I thashë: Në këmbë (duke ecur)…”

[5] Shiko “El mexhmu” (168/8) dhe “Eduaul bejan” (308/5) ku tha: “Dhe fjala më e afërt në këtë çështje është pasimi i Profetit – lavdërimi dhe paqja e Allahut qofshin mbi të – i cili ka gjuajtur gurët në Xhemratul Akabeh i hipur, ndërsa ditët e teshrikut duke ecur në këmbë vajtje-ardhje. Dhe Allahu është më i Dijshmi”.

[6] Sh.p.: Dhe këto janë shenja të mbylljes së mirë, madje atë që vdes nga sëmundjet e barkut apo të murtajës Profeti – sal lall llahu alejhi ue sel lem – e ka quajtur shehid (dëshmor) siç transmetohet tek Bukhariu dhe Muslimi.

[7] Sh.p.: A ka mbyllje më spektakolare se kjo? Ta mbyllësh jetën duke thënë shehadetin dhe duke transmetuar hadithin e Profetit – sal lall llahu alejhi ue sel lem! Çfarë suksesi prej Allahut! Allahu na dhëntë sukses!

[8] Sh.p.: Sepse siç kanë thënë: Njeriu plaket në atë gjendje që ka kaluar rininë dhe vdes në atë gjendje që e ka kapur pleqëria! Allahu na ëmbëlsoftë! Amin!

[9] Fq. 222

[10] 176/6

[11] Shiko Tefsirin e Ibn Kethirit

[12] 271/6

[13] 182/17

[14] 68/2

[15] Sh.p.:  Gramaticien, gjuhëtar i madh i gjuhës arabe, erudit në këtë fushë dhe të tjera. Libri i tij “Elfijet-ubnu Malik” në gjuhën arabe në formë vjershe është shumë i njohur. Aty autori – Allahu e mëshiroftë – ka përmbledhur pjesën dërmuese të rregullave të gjuhës arabe, në afërsisht një mijë vargje (988), prandaj e ka quajtur  “Elfijeh” (Mijëshja) e Ibn Malikut.

[16] Sh.p.: Që zotëron njohuri e dije të thella, që ka erudicion. Shkencëtar (poet, njeri) erudit.

[17] Sh.p.:  ‘Sheuahid nehauijeh’ janë fjalët e arabëve që flasin gjuhën e pastër dhe që merren si dëshmi për të argumentuar diçka nga ana gjuhësore. Mund të jenë fjali, mund të jenë vargje poetike.

[18] 216/2

[19] Kështu e përshkruan Hafidh Tekijuddin el Fasij në “Dhejlut tekjiid” (58-61/2), ku citohet kjo ngjarje.

[20] Sh.p.: Kjo është një fjalë e urtë arabe që sillet si shembull  për durimin. Kur njerëzit udhëtojnë dhe lodhen natën, dhe durojnë ndaj vështirësive dhe orëve të tëra pa gjumë për të arritur në destinacion, në mengjes ia bëjnë hallall mundimin që kanë kaluar kur shikojnë distancën e madhe që kanë lënë pas.

[21] Sh.p.: Autori i librit “El funun” për të cilin Imam Dhehebiu thotë se i kalon 400 vëllime!! Aty ka futur çdo gjë që ka ditur dhe që i ka ndodhur me njerëzit e nderuar të kohës së vet, me studentët e tij, dhe çdo gjë që lidhet me diturinë, çështje të thella dhe të imëta, dhe gjërat e çuditshme që kishte dëgjuar.

[22] “Edh dhejl ala tabekatil hanabileh” (146/1).

[23] Sh.p.: Mënyrat e leximit të Kuranit.

[24] “Sijer a’lamin nubela” (377/21). Ibnul Bakil-lanij është: Abdullah ibn Mensur ibn Imran Ebu Bekr er Rabeij el Uasitij el Mukri (shejkhu i këndimit të Kuranit). Vdekur më 593 hixhrij. Shiko: “Ma’rifetul Kurra” (870/2) me numër 827.

[25] 536-537/1